Wzornictwo określane jako tureckie rozpoznaje się bez trudu, ponieważ opiera się ono na schemacie kompozycyjnym, którego zasady pozostają niezmienne od stuleci. Dywany tureckie wyróżnia przede wszystkim to, że każdy ornament ma w takim schemacie wyznaczone miejsce, dlatego nawet duża liczba motywów nie sprawia wrażenia nieładu. Nowe modele powstają maszynowo, choć projektanci nadal odwołują się do dawnego tkactwa anatolijskiego, z którego przenoszą proporcje oraz charakterystyczne detale. O odrębności tej grupy decydują trzy cechy: symetryczne rozplanowanie ornamentów, zestaw uproszczonych motywów roślinnych oraz wykończenie, od którego zależy wyrazistość konturów. Znajomość tych zależności pozwala ocenić, czy wybrany wzór będzie współgrał z wyposażeniem pomieszczenia.
Symetryczny układ zdobień wokół centralnego medalionu
Największy ornament znajduje się dokładnie na środku, a pozostałe elementy rozplanowano symetrycznie względem obu osi, co nadaje kompozycji wyraźny środek ciężkości. Na pełny układ składają się medalion w centrum, drobniejsze motywy między nim a krawędziami, ornamenty narożne oraz kilka pasów obramowania zamykających całość.
Ponieważ taką kompozycję ogląda się w całości, zasłonięcie jej środka kanapą lub stolikiem kawowym sprawia, że najważniejszy element zdobniczy przestaje być widoczny. Z tego powodu dywan turecki wymaga wcześniejszego rozplanowania ustawienia mebli, zwłaszcza w niewielkich pomieszczeniach, gdzie zajmują one większą część powierzchni. Zależność ta nie dotyczy wzorów powtarzanych równomiernie, gdyż nie wyodrębniono w nich żadnego punktu, wobec czego rozstawienie mebli nie wpływa na odbiór całości.
Motywy wywodzące się z tkactwa anatolijskiego
Zasób motywów zmieniał się nieznacznie i obejmuje arabeskę, wić roślinną, stylizowanego tulipana oraz goździka, drzewo życia, a także romby i zygzaki zapożyczone z kilimów. Anatolijscy tkacze upraszczali formy kwiatowe i zbliżali je do figur geometrycznych, dlatego zdobienia z tego kręgu wyglądają inaczej niż perskie, gdzie kwiaty odwzorowywano dokładniej. Dywany klasyczne tureckie zachowują tę stylizację, gdyż uproszczone formy dobrze poddają się odwzorowaniu w splocie maszynowym, a ich kontury nie tracą wyrazistości po zmniejszeniu skali. Rozbudowany deseń pozostaje więc czytelny również na mniejszych formatach, na których drobniejsze elementy mogłyby się zlewać. Wzory takie spotyka się zarówno na niewielkich dywanikach, jak i na wyrobach do przestronnych pomieszczeń.
Rozjaśniona paleta barw we współczesnych modelach
Dawne schematy przenoszone są obecnie do zestawień jaśniejszych niż historyczne, dzięki czemu łatwiej pogodzić je z wnętrzami w stonowanej palecie. W kolekcjach przeważają połączenia bieli z niebieskim oraz bieli z odcieniem łososiowym, obok których pojawiają się warianty beżowe, kremowe i szare. Deseń bywa dodatkowo przetarty, co osłabia kontrast między tłem a ornamentami i nadaje całości charakter retro, przywodzący na myśl wyroby o wieloletniej historii. Pasy obramowania pełnią funkcję ramy, skoro wyznaczają granicę między zdobioną częścią a odsłoniętą podłogą. Cechy, po których rozpoznaje się to wzornictwo, można zestawić następująco:
- medalion umieszczony w centralnej części dywanu,
- obramowanie złożone z kilku równoległych pasów,
- uproszczone motywy roślinne o formach zbliżonych do geometrycznych,
- symetria zachowana względem obu osi,
- jasna kolorystyka z widocznym efektem przetarcia.
Wykończenie powierzchni a czytelność zdobienia
Wyrazistość konturów zależy od splotu i wysokości runa, gdyż przy gęstym, niskim wykończeniu granice ornamentów pozostają ostre, podczas gdy długie włosie je zaciera. Wzornictwo złożone z drobnych elementów łączy się więc z niskim runem, a nie z puszystym wykończeniem typu shaggy, odpowiadającym raczej wzorom jednobarwnym. W części modeli powierzchnię opracowano tak, że powstaje na niej delikatny relief, dzięki któremu linie ornamentu widać także bez kontrastu barwnego. Krótkie runo ułatwia ponadto utrzymanie czystości, skoro zabrudzenia nie wnikają w nie głęboko. Z tej samej przyczyny niskie runo zapewnia stabilność krzesłom obrotowym, które na długim włosiu przesuwają się z trudem.
Różnice wobec wzornictwa perskiego, kaukaskiego i marokańskiego
W tradycji perskiej kwiaty odwzorowywano dokładniej i układano gęściej, dlatego tamtejsze kompozycje wyglądają bardziej malarsko niż geometrycznie. W wyrobach kaukaskich przeważają formy kanciaste, a element środkowy odgrywa mniejszą rolę, skoro ten sam deseń powtarza się w kilku równorzędnych polach. Wzornictwo marokańskie opiera się na nieregularnej siatce rombów i cienkich linii, wobec czego jego kompozycja pozostaje otwarta i pozbawiona centrum. Schematy skandynawskie zbudowano z prostych figur i szerokich pól jednolitej barwy – na tym tle omawianą grupę wyróżnia połączenie ścisłej symetrii z rozbudowanym zdobieniem, którego elementy rozmieszczono według określonego porządku.
Wyraziste zdobienie w przestrzeni salonu
Skoro w takich kompozycjach występuje wiele drobnych elementów, otoczenie powinno pozostać stonowane, gdyż kilka wyrazistych wzorów w jednym pomieszczeniu utrudnia odbiór aranżacji. Meble w neutralnych barwach oraz gładkie tekstylia pozwalają wyeksponować ornament, natomiast wolny pas podłogi przy ścianach utrzymuje widoczność obramowania. Wielkość motywów warto odnieść do metrażu, ponieważ medalion umieszczony na niewielkim modelu zostaje przesłonięty już przez pojedynczy fotel. Dywany tureckie do salonu dobiera się tak, aby przynajmniej przednie nogi kanapy i foteli znalazły się na ich powierzchni, dzięki czemu strefa wypoczynkowa tworzy jedną całość. W ofercie Dywany Chemex znajdują się modele w jasnej tonacji oraz formaty od małych dywaników po wyroby do przestronnych wnętrz, co pozwala pogodzić skalę zdobienia z metrażem.
